کشتیرانی بینالمللی ستون فقرات تجارت جهانی است و برای کشوری مانند ایران – که در چهارراه آسیا، اروپا و خاورمیانه واقع شده است – حمل و نقل دریایی نقش اقتصادی حیاتی ایفا میکند. با این حال، صنعت کشتیرانی و لجستیک ایران به دلیل تحریمهای بینالمللی با دههها چالش روبرو بوده است. این تحریمها که توسط دولتها و نهادهای جهانی مختلف اعمال شدهاند، نه تنها بر صادرات نفت ایران، بلکه بر توانایی آن در تجارت جهانی عادی نیز تأثیر گذاشتهاند. درک چگونگی تأثیر تحریمها بر حمل و نقل بینالمللی از ایران برای مشاغل، شرکتهای حمل و نقل بار و شرکای لجستیک جهانی که به دنبال پیمایش در این محیط پیچیده هستند، ضروری است.
۱. پیشینه تحریمهای ایران
در طول چند دهه گذشته، ایران هدف لایههای متعددی از تحریمهای اعمالشده از سوی ایالات متحده، اتحادیه اروپا و سازمان ملل متحد قرار گرفته است. این اقدامات در ابتدا با هدف محدود کردن فعالیتهای هستهای و نفوذ منطقهای ایران وضع شدند. در حالی که برخی از این تحریمها صنایع خاصی نظیر بانکداری یا انرژی را هدف قرار میدهند، برخی دیگر تأثیر گستردهتری بر شبکه تجاری و لجستیکی کشور دارند.
اگرچه برخی تحریمها در چارچوب «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) در سال ۲۰۱۵ لغو شدند، اما بسیاری از آنها متعاقباً در سال ۲۰۱۸ مجدداً اعمال گردیدند و بار دیگر توانایی ایران برای تجارت آزادانه را محدود ساختند. این چرخهٔ تحریم و رفعِ نسبیِ آن، موجب تداوم بلاتکلیفی در بخش کشتیرانی بینالمللی ایران شده است.
۲. تأثیرات مستقیم بر صنعت کشتیرانی ایران
تحریمها تمامی لایههای عملیات دریایی و لجستیکی ایران را دگرگون کردهاند؛ از دسترسی به خدمات بیمه گرفته تا ثبت شناورها و انجام تراکنشهای بانکی. در اینجا به روشهای اصلی تأثیرگذاری این محدودیتها بر کشتیرانی بینالمللی اشاره شده است:
- دسترسی محدود به خطوط کشتیرانی بینالمللی
بسیاری از شرکتهای بزرگ کشتیرانی جهانی، از جمله مرسک، اماسسی و سیامای سیجیام، برای جلوگیری از تحریمهای ثانویه ایالات متحده، عملیات خود در ایران را متوقف یا به میزان قابل توجهی کاهش دادهاند. این امر صادرکنندگان ایرانی را مجبور کرده است که به شرکتهای حمل و نقل محلی، خطوط منطقهای یا واسطههای شخص ثالث تکیه کنند.
- نتیجه: کاهش تعداد شناورهای موجود و افزایش نرخ حملونقل برای صادرات و واردات.
- محدودیتهای بیمه دریایی
قوانین بینالمللی دریانوردی، شناورها را ملزم به داشتن بیمه معتبر «حفاظت و غرامت» (P&I) میکند. تحریمها دسترسی شرکتهای کشتیرانی ایران به شرکتهای بیمه غربی را محدود کرده و در نتیجه، پهلوگیری کشتیها در بنادر خارجی یا تردد آنها در آبهای بینالمللی را دشوار ساخته است.
- نتیجه: افزایش ریسکهای عملیاتی و پذیرش محدود کشتیهای با پرچم ایران در سطح بینالمللی.
- محدودیتهای مالی و بانکی
شاید مهمترین پیامد آن، ناتوانی در پردازش پرداختهای بینالمللی باشد. از آنجا که بخش عمدهای از تجارت جهانی با دلار آمریکا انجام میشود، حذف ایران از سامانه مالی سوئیفت (SWIFT)، انجام تراکنشهای عادی بانکی میان بانکها را تقریباً غیرممکن ساخته است.
- نتیجه: معاملهگران اغلب به معاملات پایاپای، پرداخت با رمزارز یا واسطههایی در کشورهای ثالث روی میآورند که این امر قراردادهای حملونقل را پیچیده میسازد.
- چالشهای بندری و گمرکی
برخی از مقامات بنادر و گمرکات در سراسر جهان به دلیل نگرانیهای مربوط به رعایت قوانین، در مورد برخورد با محمولههای ایرانی محتاط هستند. این امر باعث ایجاد تأخیر، تغییر مسیر محمولهها و هزینههای اداری اضافی میشود.
- نتیجه: زمانهای تحویل طولانیتر و قابلیت پیشبینی کمتر در برنامهریزی لجستیک.
۳. تأثیرات غیرمستقیم بر تجارت جهانی
تحریمهای ایران پیامدهایی فراتر از مرزهای این کشور دارد. کشورهای همسایه، شرکتهای لجستیک و شرکتهای چندملیتی نیز هنگام تعاملات تجاری با ایران با چالشهای عملیاتی مواجه میشوند.
- اختلال در زنجیره تأمین منطقهای: تحریمها موجب اختلال در مسیرهای منطقهای شدهاند، بهویژه مسیرهایی که خلیج فارس، ترکیه و دریای خزر را در بر میگیرند.
- افزایش هزینههای حملونقل: به دلیل محدودیت شرکتهای حملونقل و افزایش حقبیمه ریسک، هزینههای حمل بار در مسیرهای مرتبط با ایران اغلب ۲۰ تا ۳۰ درصد بالاتر از حد معمول است.
- گرایش به سمت کانونهای جایگزین: برخی کسبوکارها برای پرهیز از مواجهه مستقیم با تحریمها، فعالیتهای خود را به مراکز تجاری نزدیک مانند دبی، عمان یا ترکیه منتقل کردهاند.
با وجود این دشواریها، موقعیت راهبردی ایران همچنان توجه شرکتهای جهانی لجستیک را که به دنبال جایگزینهای زمینی برای مسیر میان آسیا و اروپا هستند، به خود جلب میکند.
۴. واکنش و انطباق ایران
ایران گامهای متعددی برای کاهش اثرات تحریمها و حفظ نقش خود در کشتیرانی بینالمللی برداشته است.
- توسعه خطوط کشتیرانی محلی
شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران (IRISL)، به عنوان شرکت ملی حملونقل دریایی ایران، ناوگان خود را توسعه داده و شرکتهای تابعهای را با پرچم کشورهای خارجی به ثبت رسانده است تا دسترسی خود به مسیرهای بینالمللی را حفظ کند.
- تقویت همکاریهای منطقهای
ایران همکاریهای تجاری خود را با کشورهای همسایه و شرکایی همچون چین، روسیه، هند و ترکیه گسترش داده است. این کشورها که کمتر تحت تأثیر تحریمهای غرب قرار دارند، به متحدان تجاری حیاتی تبدیل شدهاند.
- بندر چابهار که با مشارکت هند توسعه یافته است، به عنوان مجرایی حیاتی برای تجارت بینالمللی عمل میکند و امکان دور زدن برخی محدودیتهای ناشی از تحریمها را فراهم میسازد.
- استفاده از تهاتر و نظامهای پرداخت جایگزین
ایران برای غلبه بر محدودیتهای بانکی، سازوکارهای تجاری خلاقانهای نظیر مبادله کالا با کالا، تسویه حساب با ارزهای محلی و اخیراً انجام تراکنشها با رمزارزها را ایجاد کرده است.
- گسترش مسیرهای زمینی
ایران از طریق کریدورهایی مانند کریدور حمل و نقل بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) و کمربند اقتصادی جاده ابریشم، در زیرساختهای ترانزیت زمینی سرمایهگذاری کرده و وابستگی خود به مسیرهای دریایی تحت تأثیر تحریمها را کاهش داده است.
